خود آگاهی شامل آگاه بودن از جنبههای مختلف خویش است یعنی رفتار، ویژگیها و احساسات. حالتی روانشناختی است که در آن تمرکز و توجهتان به خود معطوف میشود. خود آگاهی یکی از اولین اجزاء در خود-پنداره است که ظاهر میشود.
موضوع اصلی خود آگاهی این است که «شما چه کسی هستید!؟»، و این چیزی نیست که بتوان هر لحظه از روز بر آن تمرکز کرد.
در این مقاله بعد از تعریف مفهوم خود آگاهی، به راههایی برای کسب خود آگاهی میپردازیم.
خود آگاهی چیست؟
میتوان مفهوم خود آگاهی را بدین شکل تعریف کرد، زیر نظر داشتن استرس، افکار، احساسات، و باورهایمان. خود آگاهی اهمیت زیادی دارد، زیرا مکانیزمی است که بر رشد فردی تاثیر میگذارد. زندگی میتواند خیلی سریع و راحت از کنترلتان خارج شود، اگر ندانید که چطور و تحت چه شرایطی احساساتتان تحریک میشوند (برای مثال، شاید متوجه نشوید چه قدر فضای مجازی ناراحتتان میکند).
کسب خود آگاهی به خود ارزیابی نیاز دارد، یکی از راههای خود ارزیابی شرکت در آزمونهایی است که نقاط قوت و ضعفتان را تا حدودی نمایان میکنند.
البته، کسب خود آگاهیای که صادقانه و بدون قضاوت باشد، کار راحتی نیست. ما تمایل داریم خودمان را بابت شکستها و رویاپردازیها دربارهی اینکه چه قدر خوب هستیم سرزنش کنیم؛ اما نمی دانیم که همه ما ترکیب منحصر به فردی از ویژگیهای خوب و بد هستیم.
برای رسیدن به مهارت خود آگاهی نیاز داریم ذهن را آرام کنیم، و قلبمان را باز بگذاریم تا بتوانیم خود را بابت ایراداتمان ببخشیم و آنها را بپذیریم.


چرا مهارت خود آگاهی اهمیت دارد؟
میتوان موفقیت را در زندگی شخصی که خود آگاهی بالایی دارد پیش بینی کرد، شاید چون افرادی با مهارت خود آگاهی بالا میدانند کِی فرصتها را مغتنم شمارند.
در واقع، اکثر افکار و اعمالمان روی حالت اتوماتیک قرار دارند. و این حالت لزوماً هم بد نیست. بدون داشتن چنین عادات، تکانهها، و واکنشهای اتوماتیکی باید هر بار قبل از دستشویی کردن یا روشن کردن ماشینمان کمی صبر میکردیم، دربارهی چگونگی انجام آنها فکر میکردیم، و بعد آن را انجام میدادیم.
زمانی مشکل ایجاد میشود که ما آنقدر برای مدت طولانی در حالت اتوماتیک بودیم که فراموش کردهایم در این حالت هستیم؛ بنابراین آگاهی نداریم که چرا موفق شدیم یا شکست خوردیم یا بدین گونه رفتار کردیم.

شاید در مصاحبه شغلی یا امتحانی که برایش آمادگی داشتید شکست بخورید، یا به خاطر یک سری سوءتفاهمها از پارتنرتان جدا شوید. پاسخ ما به این موقعتهای چالش برانگیز اغلب این است که حالت تدافعی به خود میگیریم، توجیه میکنیم، بهانه میآوریم، یا تقصیر را به گردن دیگری میاندازیم، زیرا نمیخواهیم نقش خود را در این موقعیتها ببینیم.
اگر بتوانیم مسئولیت نقش خود را در این اتفاقات ببینیم، این کار میتواند شروع خوبی برای افزایش مهارت خود آگاهی باشد. در ادامه به چگونگی کسب خود آگاهی میپردازیم.

چگونه به خود آگاهی برسیم؟
خیلی راحت است که بگوییم کار X را انجام بده تا به Y برسی و احساس Z داشته باشی. هر کسی در مراحل مختلف و شرایط خاص زندگیاش قرار دارد، بنابراین کمی گستاخانه به نظر میرسد که به دیگران بگوییم دقیقاً باید چه کار کنند.
با این حال، شاید برخی از افراد به کمی راهنمایی در این زمینه نیاز داشته باشند، زیرا وقتی شروع میکنید به کشف بخشهایی از خودتان که تا آن زمان نمیدانستید وجود دارند، میتواند خیلی گیج کننده و ترسناک باشد.

بنابراین، اینجا لیست کوتاهی از کارهایی است که با انجام روزانه آنها میتوانید به مهارت خود آگاهی دست یابید.
۱. تمرین ذهن آگاهی
تمرین ذهن آگاهی یعنی با تمرکز ببینید چه چیزهایی در حال رخ دادن در ذهن، بدن، و محیط اطرافتان است، و مهمتر از آن، اتفاقاتی که در حال رخ دادن هستند را بپذیرید.
شما باید با میزانی از توجه بر آنچه که در لحظه فکر و احساس میکنید تمرکز داشته باشید. سپس باید آن احساساتو افکار را طبقه بندی کنید: در کدام قسمت از بدنتان اتفاق میافتند، دقیقاً چه حسی دارند- گرم/سرد یا هیجانانگیز/دلهرهآور.
مدیتیشن یکی از ابزارهایی است که میتوانید با آن ذهن آگاهی را تمرین کنید. هدف این است که مهارت خود آگاهی به دست آمده از مدیتیشن را در زندگی روزانهمان استفاده کنیم.

۲. یادداشت کنید
دفترچهای بردارید یا برای خود ایمیل کنید. نوشتن خیلی شبیه به مدیتیشن کردن است البته با کمی فعالیت ذهن. نوشتن مجبورتان میکند ذهنتان را متمرکز کرده و دقیقاً مشخص کنید چه افکار و احساسی دارید.
برای موثر بودن این روش حتماً لازم نیست قشنگ بنویسید. عمل سادهی سازماندهی افکار بر روی کاغذ معمولاً برای کسب خود آگاهی درباره افکار و احساساتتان کافی است.
دلیل مفید بودن یادداشت کردن این است که، شما قبل از نوشتن افکارتان در قالب کلمات، باید در ذهنتان آن افکار را بررسی کنید به طوری که با عقل جور در بیاید. این روش کسب خود آگاهی، ساده اما کارساز است.

۳. بازخوردهای صادقانه از دیگران بگیرید
پرسیدن درباره نقاط ضعفتان از فردی که کامل بهش اعتماد دارید روش قدرتمندی برای کسب خود آگاهی است، اما در عین حال میتواند به شدت دردناک هم باشد. معمولاً دیگران دورنمای بهتری نسبت به ما دارند تا خودمان، خصوصاً دوستان و اعضای خانوادهکه رابطه نزدیکی با آنها داریم.
این روش کسب مهارت خود آگاهی کمی از دیگر روشها سختتر است بنابراین آن را به همه پیشنهاد نمیکنیم؛ حداقل در ابتدای راه کسب خود آگاهیتان. بنابراین اگر آماده نیستید کسی شما را بابت رفتارهایتان قضاوت کند، اول بر روی ذهن آگاهی و یادداشت برداری کار کنید.
اگر مفهوم خود آگاهی در زندگیتان کمرنگ است و فکر میکنید به تمرینات و اطلاعات بیشتری برای کسب مهارت خود آگاهی نیاز دارید، میتوانید از روانشناسان کلینیک چمان و کارگاههای ما در اینباره بهره ببرید.