عزت نفس بهعنوان یکی از ارکان اساسی بقا و سلامت روانی شناخته میشود به عبارت سادهتر تحقیقات روانشناسی در دروان کودکی نشان میدهند عزت نفس مسیلهی مرگ و زندگی است و این مفهوم همچون «شرط ضروری عاطفی» برای ادامهی زندگی است؛ چرا که بدون آن، زندگی میتواند بسیار دردناک شده و نیازهای پایهای افراد بیپاسخ بماند. عزت نفس، زیربنای سلامت روان و رضایت کلی از زندگی محسوب میشود.
عزت نفس، پایهای حیاتی برای سلامت روان، رضایت از زندگی و عملکرد سالم فردی و اجتماعی است. بدون آن، افراد با احساس بیارزشی، افسردگی، اضطراب و ناتوانی در مواجهه با چالشهای زندگی روبهرو میشوند.
این ویژگی نهتنها عملکرد فردی را بهبود میبخشد، بلکه در روابط اجتماعی، تصمیمگیری، تابآوری در بحرانها و موفقیتهای شغلی و تحصیلی نیز مؤثر است. در کودکی، عزتنفس بهطور مستقیم تحت تأثیر رفتار والدین شکل میگیرد و مانند سپری محافظ، کودک را در برابر آسیبهای روانی و اجتماعی در طول زندگی حفظ میکند که در این درسگفتار به طور کامل درباره ریشههای عزت نفس پایین خواهیم پرداخت.
در کلینیک مشاوره و روانشناسی چمان، تقویت عزت نفس یکی از اولویتهای درمانی ماست به طوری که خدمات هدفمند متعددی اعم از درمان فردی، گروه درمانی، کتابخوانی و این درسنامهای که پیشرو میبینید، تهیه شده است. هدف ما در این درسنامهی عزت نفس این است که با پذیرش خود، بازسازی دیدگاهها و تمرین مهارتهای ارتباطی، مسیر رشد روانی و رضایت درونی را تجربه کنید.
عزت نفس چیست؟
تا به حال برایتان پیش آمده که:
- نظر واقعیتان را در جمع مطرح نکنید؟
- لباسی که دلتان میخواهد را نپوشید چون زیادی برای سن شما جوان یا نامتناسب است؟
- میخواهید به درخواست یک دوست یا همکار برای یاری نه بگویید اما نگرانید او را ناراحت کنید؟
- با انتقاد دیگران به قدری بهم بریزید که روی ارتباطتان با او تاثیر منفی بگذارد؟
اگر برایتان پیش آمده پس میتوانید به دنیال سر نخهای دیگری از عزت نفس ضعیف بگردید، زیرا میتواند عمیق و وسیع شما و زندگیتان را در بر بگیرد، به نحوي که فکر کنید به طور کلی چنین شخصی هستید؛ اما شما میتوانید در مسیر ارتقای اون قرار بگیرید که اولین قدم احتمالا پیدا کردن پاسخ این سوال است که آیا عزت نفس من ضعیف است؟ و این مورد هم تلاش و درون نگری زیادی میطلبد؛ ممکن است در این مسیر خسته، ناامید و یا حتی ناراحت و عصبانی شوید.
عزت نفس به معنای باور به تواناییها و ارزشمندی درونی خود است. در واقع، عزت نفس نوعی برآورد یا سنجش از میزان ارزشمندی خود از نگاه شخصی است که اغلب براساس معیارهای فردی یا اجتماعی از «خوب بودن» شکل میگیرد.
عزت نفس یعنی اینکه فرد حتی وقتی در همه زمینهها بهترین نیست، احساس راحتی با خود داشته باشد و با آگاهی از نقاط قوت و ضعفاش، همچنان خود را بپذیرد و برای رشد و توسعه فردی گشوده بماند. عزت نفس نشاندهندهی اعتماد و باور به خود است. آیا میتوانید این موارد در شما مصداق دارد؟
عزتنفس پایین میتواند از ترکیبی از عوامل درهمتنیده ناشی شود؛ عواملی که تجربههای دوران کودکی و الگوهای فکری منفی در میان آنها نقش پررنگی دارند. این وضعیت لزوماً همیشه بهدلیل یک بحران یا رویداد منفی آغاز نمیشود؛ برای برخی افراد، عزتنفس پایین همیشه بخشی فراگیر از زندگیشان بوده است.
انسان این قابلیت منحصربهفرد را دارد که برای خود هویت تعریف کند و برای آن ارزش قائل شود. اما مشکل از جایی آغاز میشود که فرد بخشی از وجود خود را طرد میکند؛ این امر میتواند به ساختار روانی آسیب جدی بزند. قضاوت و طرد کردن خود باعث درد روانی و محدود شدن توانایی فرد در پذیرش ریسکهای اجتماعی، تحصیلی یا شغلی میشود. بنابراین افرادی که از ضعف عزت نفس رنج میبرند در موقعیتهای مختلف زندگی در جایگاهی که متناسب با توانمندیهایشان است، نیستند.
ارزیابی نادرست از خود
افراد معمولاً عزت نفس خود را براساس معیارهایی مانند ظاهر فیزیکی، موفقیت تحصیلی یا شغلی، روابط رضایتبخش، تأیید دیگران، مورد محبت بودن یا حتی داراییها ارزیابی میکنند. اما این ارزیابیها اغلب نادرست، سختگیرانه و همراه با کمارزشی خود هستند؛ حتی این ارزیابی نادرست ما را به سمت مقایسههای ناعادلانه با دیگران میبرد وقتی که نداشتههای خود را با داشتههای دیگری مقایسه میکنیم و حالمان بد میشود.
رابطه با پذیرش خود
عزتنفس سالم اغلب با مفهومی به نام پذیرش خود همراه است. پذیرش خود یعنی اینکه در هر شرایطی خود را ارزشمند بدانیم و بدون آنکه خود را با دیگران مقایسه کنیم یا به خاطر اشتباهات سرزنش نماییم، با خود مهربان باشیم. در این دیدگاه، شخصیت فرد از عملکرد او جدا در نظر گرفته میشود؛ بهعبارت دیگر، شکست در یک فعالیت به معنای بیارزشی فرد نیست. در جلسه سوم از این درسنامه به طور مفصل درباره خودپذیری توضیح خواهیم داد.
نقش افکار در عزتنفس
گرچه شرایط زندگی میتوانند بر عزتنفس تأثیر بگذارند، اما افکار ما تعیینکنندهی مستقیم عزتنفس هستند. تفسیر ما از رویدادها، نه خود آنها، نقش اصلی در احساس ما نسبت به خودمان دارد.
فردی با عزتنفس خوب، توانایی لذت بردن از زندگی، مقابله با بالا و پایینهای آن، احساس خوب نسبت به خود، داشتن روابط اجتماعی مثبت، اعتماد به نفس، شجاعت در امتحان کردن چیزهای جدید، و توان تصمیمگیری در موقعیتهای سخت را دارد.
منتقد درونی کیست؟
یکی از دلایل اصلی کاهش عزتنفس، صدای درونی منفیگرا یا منتقد درونی است. این صدا دائماً ایرادها و کاستیهای فرد را یادآوری میکند و جملاتی مانند «تو بیارزشی» یا «تو به درد نمیخوری» در ذهن او زمزمه میکند؛ حتی در حالی که از نظر عقلانی فرد موفقیتهایی داشته است. هدف از مداخلات درمانی این است که افراد یاد بگیرند این صدا را شناسایی کرده، آن را به چالش بکشند و اصلاح کنند.